A+ A-

Dokumentacja fotograficzna

Fotografia w dokumentacji zbiorów dzieł sztuki i zabytków.

Bez dobrej fotografii nie można mówić o wykonaniu pełnej dokumentacji obiektu. Żaden opis nie jest w stanie w pełni i wiernie oddać wszystkich detali i niuansów dokumentowanego przedmiotu.  Tak, jak opis może być niekompletny, uproszczony  i bardziej wprowadzać w błąd niż być pomocnym, tak i fotografia może nie spełniać pokładanych w niej oczekiwań.  W dobie fotografii cyfrowej, kiedy niemal każdy telefon komórkowy wyposażony jest w funkcje aparatu fotograficznego, a ceny tych ostatnich zaczynają się od 200 zł, każdy jest w stanie sam przygotować dokumentację posiadanych kolekcji czy pojedynczych dzieł sztuki i zabytków.  Końcowy sukces zależy od przestrzegania przy fotografowaniu kilku reguł, które zostaną przedstawione poniżej. Prezentowane zdjęcia zostały wykonane w warunkach domowych, aparatem fotograficznym (matryca APS-C, 10 MP), telefonem komórkowym i mini mikroskopem z możliwością cyfrowej rejestracji obrazu.

Przygotowanie do robienia zdjęć.

  • wybrać jednorodne, neutralne tło, kontrastujące z fotografowanym przedmiotem (gładki obrus, prześcieradło, płyta gipsowo-kartonowa itp.);
  • podstawa na której będziemy stawiać przedmioty powinna być stabilna i dawać możliwość ich swobodnego i bezpiecznego ustawienia;
  • miejsce przeznaczone do fotografowania powinno dawać możliwość swobodnego dostępu z aparatem do dokumentowanego przedmiotu;
  • jeśli fotografujemy aparatem fotograficznym warto dodatkowo użyć statywu – ważne przy ewentualnych długich czasach naświetlenia dla uniknięcia nieostrych zdjęć;
  • najkorzystniej wykonywać fotografie przy świetle dziennym, nie w pełnym słońcu (w pochmurny dzień lub wtedy kiedy słońce znajduje się lekko za chmurami – więcej na ten temat w części dotyczącej oświetlenia).
  • przygotujmy miarkę lub przedmiot, którego gabaryty są znane, tak żeby można było szacunkowo oceniać wielkość fotografowanego obiektu.

Wybór sprzętu do fotografowania.

Zdecydowanie należy polecić sprzęt cyfrowy. Choć możliwy jest jeszcze zakup filmów do aparatów analogowych i ich dalsza obróbka, to biorąc pod uwagę powszechność sprzętu cyfrowego, łatwość jego obsługi, a co najważniejsze możliwość natychmiastowego skontrolowania wykonanego zdjęcia (w przypadku stwierdzenia, że ujęcie jest złe, zdjęcie poruszone czy nieostre, można natychmiast je skasować i powtórzyć) zdecydowanie należy polecić sprzęt cyfrowy. Jeśli ktoś ma dostęp do lustrzanki cyfrowej to powinien skorzystać z tej możliwości. Jeśli może skorzystać ze zwykłego aparatu kompaktowego, to w większości przypadków okaże się to zupełnie wystarczające. W ostateczności pozostaje użycie aparatów wbudowanych w telefony komórkowe. Przy dobrym, równomiernym oświetleniu powinny się one okazać wystarczające do wykonania podstawowej dokumentacji fotograficznej.

Ustawienia aparatu.

Do najważniejszych ustawień aparatu fotograficznego od których zależy poprawność zdjęć dokumentacyjnych należy: wybór przysłony, czas, balans bieli i czułość. Osoby, które nie chcą się zagłębiać w szczegóły dotyczące ręcznego ustawienia parametrów mogą stosować automatyczne ustawienia ww parametrów. Wszystkie popularne aparaty fotograficzne i telefony komórkowe z funkcją aparatu mają ustawienia automatyczne (oznaczane zazwyczaj jako „A”). W zależności od warunków oświetlenia aparat sam dobiera optymalną przysłonę i czas. Również czułość może być ustawiana automatycznie (w przypadku gorszych warunków oświetleniowych aparat będzie zwiększał czułość, tak by można było wykonać poprawne zdjęcia). W podobny sposób (automatycznie) ustawiana jest równowaga bieli. Trzeba tylko pamiętać, że najlepiej się ona sprawdza przy jednorodnym oświetleniu (np. tylko światło dzienne lub światło sztuczne). W przypadku oświetlenia mieszanego ustawienia automatyczne zazwyczaj sobie nie radzą i otrzymujemy zdjęcia, które nie oddają we właściwy sposób rzeczywistych kolorów fotografowanego przedmiotu. Przy fotografowaniu wielu kategorii  zabytków (np. malarstwo, rzeźba) właściwe oddanie kolorów ma zasadnicze znaczenie.

Jeśli ktoś pragnie ustawiać parametry fotografowania ręcznie powinien pamiętać o kilku zasadach. Dla większości fotografowanych przedmiotów optymalna przysłona to f8 – f11. Przy tych wartościach przysłony mamy zapewnioną dość dużą głębię ostrości (znaczna część aparatów fotograficznych ma tzw. programy tematyczne. Dużą głębię ostrości zapewnia program krajobrazowy).

Czułość wyrażona jest w jednostkach ISO. Im wartość jest wyższa, tym w trudniejszych warunkach oświetleniowych możemy wykonywać zdjęcia. Najbardziej optymalnym jest ustawienie wartości ISO na 100-400. Przy większych czułościach zaczną powstawać na zdjęciach szumy, które mogą utrudnić dobre odwzorowanie szczegółów dokumentowanego przedmiotu. Konsekwencją niskiej czułości i dość wysokiej wartości przysłony są zazwyczaj długie czasy naświetlenia. Wykonując zdjęcia z ręki nie powinno się używać czasów dłuższych niż 1/60 sekundy, bowiem istnieje ryzyko poruszenia aparatem i wykonania nieostrego zdjęcia. Wiele aparatów ma co prawda wbudowane stabilizatory umożliwiające wykonanie ostrych zdjęć nawet w długich czasach, ale wtedy musimy sprawdzać jakość wykonanych fotografii po każdym zdjęciu. Żeby się ustrzec niebezpieczeństwa wykonania nieostrych zdjęć powinno się używać do fotografowania statywu.

Najlepsze odzwierciedlenie kolorów otrzymamy wykonując zdjęcia w jednorodnym oświetleniu. Do rodzaju światła można wtedy indywidualnie dobrać balans bieli, a nie polegać tylko na automatycznych ustawieniach aparatu. Porównując zdjęcia z fotografowanym przedmiotem możemy stwierdzić w jakim ustawieniu mamy najbardziej wierne oddanie kolorów (dla szybkiego ustawienia balansu bieli możemy wykonać fotografię białej kartki. Jeśli jej kolor jest oddany właściwie to pozostawiamy ustawienia bez zmian, jeśli nie to zmieniamy ustawienia balansu bieli do czasu aż otrzymamy satysfakcjonujący wynik).

Fotografowanie obiektów.

Podstawowa zasada to wykonanie serii fotografii obiektów przedstawiających je od ogółu do szczegółu. Dokumentację zaczynamy od wykonania zdjęcia pokazującego cały obiekt, a następnie fotografujemy w zbliżeniu ważne (z punktu widzenia identyfikacji) jego detale, pamiętając by sfotografować indywidualne cechy wyróżniające dany przedmiot od podobnych (szczególnie ważne w przypadku przedmiotów z grupy rzemiosł artystycznych).

Obrazy.

  • nie wykonujemy zdjęć z włączoną lampą błyskową (jeśli jest to konieczne to lampa błyskowa nie powinna być skierowana na wprost fotografowanego obrazu);
  • starajmy się wykonać zdjęcie dokładnie na wprost obrazu, żeby uniknąć zniekształceń geometrycznych;
  • oprócz lica obrazu fotografujemy również jego odwrocie;
  • na zbliżeniach dokumentujemy szczegóły, które są charakterystyczne i mogą pozwolić na jego identyfikację. Jest to szczególnie ważne w przypadku grafik, bowiem trzeba zapewnić sobie możliwość odróżnienia odbitek poszczególnych grafik wykonanych z tej samej płyty;
  • wybierając detale do fotografowania trzeba pamiętać, że niektóre charakterystyczne miejsca mogą zostać przez przestępców celowo zmienione (np. obraz może zostać poddany konserwacji i ubytki mogą zostać uzupełnione). Nie zmieni się generalnie kompozycja obrazu i nieuszkodzone detale. Przy odpowiedniej fotografii zbliżeniowej czy makrofotografii możemy udokumentować takie detale, które na pewno zapewnią nam możliwość 100% identyfikacji.

Rzeźba.

  • rzeźby jako trójwymiarowe przedmioty powinny być fotografowane z różnych stron. Dzięki temu zapewnimy sobie możliwość rozpoznania obiektu w przypadku gdyby po jego utracie, ktoś wykonał zdjęcie pod innym kątem;
  • podobnie jak w przypadku obrazów staramy się odnaleźć miejsca charakterystyczne, które nie powinny zostać zmienione przez przestępców;
  • staramy się nie wykonywać zdjęć w ostrym oświetleniu (naturalnym lub sztucznym) bowiem istnieje poważne ryzyko, że na zdjęciu powstaną głębokie cienie, które dość skutecznie mogą przesłonić ważne detale;
  • w zależności od wielkości rzeźby, trzeba zwrócić uwagę na uzyskanie dużej głębi ostrości (duża wartość przesłony – f8-f16), tak by w efekcie cały przedmiot był ostry na zdjęciu.

Sztuka użytkowa.

  • podobnie jak przy rzeźbie, z uwagi na trójwymiarowośc przedmiotów staramy się wykonywać zdjęcia z dużą głębia ostrości;
  • staramy się zapewnić oświetlenie równomierne z kilku stron by uniknąć głębokich cieni;
  • dla uwypuklenia szczegółów starajmy się przygotować kontrastujące tło by fotografowany przedmiot nie zlewał się z tłem (patrz przykład filiżanki);
  • podobnie jak w przypadku obrazów czy rzeźb zachowujemy zasadę fotografowania od ogółu do szczegółu.
  • bardzo ważne są zbliżenia dokumentujące indywidualne cechy przedmiotu (rysy, znaki firmowe, napisy i ich wzajemne położenie). Przy odpowiednim fotografowaniu będziemy w stanie odróżnić nawet przedmioty wykonywane seryjnie (patrz fotografia świecznika i fotografie zbliżeniowe detali jego podstawy)

Banknoty, monety, znaczki pocztowe, grafiki i inne przedmioty dwuwymiarowe.

Przedmioty dwuwymiarowe mogą być fotografowane lub skanowane. Można również wykonywać ich kserokopie (w skali 1:1, jak i w powiększeniu). Do makrofotografii można wykorzystać miniaturowe mikroskopy cyfrowe (Fot.38), które umożliwiają wykonywanie znacznych powiększeń i od razu ich rejestrację w formie cyfrowego pliku. Koszt tych urządzeń nie przekracza 400 zł, dlatego jeśli ktoś posiada kolekcję np. monet, znaczków, banknotów to warto polecić to rozwiązanie. Najlepsze odzwierciedlenie szczegółów dają skany wykonywane w dużej rozdzielczości. Pod względem technicznym również łatwiej jest je wykonywać niż klasyczne fotografie czy mikrofotografie dlatego też skanowanie można polecić jako najkorzystniejsze rozwiązanie do dokumentowania płaskich, cienkich, dwuwymiarowych, niewielkich przedmiotów. Fot.30 została wykonana aparatem fotograficznym, a Fot.31 przy pomocy skanera (rozdzielczość 600 dpi). Fot.32 to makrofotografia, Fot.33 to powiększenie Fot.31 (podobnie jak Fot.34 i Fot.35).

Jak widać nie ma różnic w szczegółach, natomiast pod względem technicznym znacznie łatwiej wykonać jest skany (nawet w wyższej rozdzielczości i móc je powiększyć) niż zdjęcia zbliżeniowe czy makrofotograficzne. Fot.36 i Fot.37 przedstawiają fragmenty banknotu wykonane przy użyciu ręcznego mikroskopu cyfrowego. Stopień powiększenia i dokumentowania szczegółów fotografowanych przedmiotów jest w tym przypadku najwyższy.

 

Dokumentacja fotograficzna może zostać wykonana również przy uzyciu aparatu fotograficznego wbudowanego w telefon komórkowy. Fotografie 39 - 46 zostały wykonane właśnie w ten sposób. To co rzuca się od razu w oczy to kłopoty z balansem bieli. Aparat w telefonie komórkowym nie bardzo mógł sobie poradzić z właściwym ustawieniem balansu bieli. Nie można było również wykonywać tak dobrych zdjęć zbliżeniowych, ale poza tym dokumentacja fotograficzna jest na tyle czytelna, że może być pomocna przy identyfikacji przedmiotów.

Pamiętajmy, nawet nie najlepsza dokumentacja fotograficzna jest lepsza niż jej brak.

Wersja do druku